Co oznacz termin wykusz?
W fortyfikacji średniowiecznej w rodzaju zamku, to rodzaj obudowanego stanowiska strzeleckiego, nadwieszonego na kroksztynach lub trompach na zewnątrz elementu obronnego (muru obronnego, wieży, baszty itp.) przystosowanego do jego obrony pionowej, skrzydłowej i przedpola przez wyposażenie w strzelnice i machikuły. Dostępny wyłącznie z chodnika straży lub kondygnacji obronnej, zawieszony na odpowiednio dużej wysokości. Służył do obrony podstawy ścian pozbawionych obrony skrzydłowej, wystających wież obronnych i w tym celu umieszczony przy koronie muru, szczególnie na jego długich odcinkach, nad bramami i dla wypełnienia pól martwych. Wykusze nadwieszane stosowano murowane i drewniane. Podobną formę nadawano również alkierzom – narożnikowe stanowisko łucznicze czy później strzeleckie i latrynom.
To tyle odnośnie wstępu. Mnie najbardziej zaintrygował wykusz latrynowy. Bo o ile można domyśleć ze względów higienicznych musiano w jakiś sposób pozbywać się nieczystości, najlepiej na zewnątrz.
Średniowieczne toalety, podobnie jak dziś, często określano eufemizmami, najczęściej „prywatna komnata”, po prostu „wychodek” lub „garderobe”. Inne nazwy to „przeciąg”, „gong”, „dom oblężniczy”, „neccessarium”, a nawet „Złota Wieża”. Później „garderobe” zaczęło oznaczać po francusku garderobę, ale pierwotnie prawdopodobnie oznaczało po prostu dowolną małą szafkę lub pokój, a ponieważ przestrzeń w zamku była na wagę złota, toalety nigdy nie były większe niż to absolutnie konieczne.
Toalety zamkowe były zazwyczaj wbudowane w mury, tak że wystawały na wsporniki, a wszelkie nieczystości spadały poniżej, do fosy zamkowej. Co więcej, nieczystości spływały bezpośrednio do rzeki, jak w przypadku latryn w jednej z dużych kamiennych sal zamku Chepstow w Walii, zbudowanego w XI wieku n.e. Niektóre zamki, takie jak XI-wieczny zamek Corfe w Dorset w Anglii, miały szyby latryn opróżniające się bezpośrednio na dziedzińcu lub dziedzińcu, podczas gdy inne, jak w zamku Peveril w Derbyshire w Anglii, zbudowanym w latach 1176-1777 n.e., były wygodnie zawieszone nad zboczem klifu.
Zdjęcie : Dave Dunford, Wikimedia Commons
Toaleta była czyszczona albo za pomocą prostego wiadra z wodą wlewanego do studzienki, albo poprzez odprowadzanie ścieków z kuchennych zlewów. Rzadziej odprowadzano deszczówkę z rynien nad latryną, które mogły być również zbierane do zbiornika, a następnie okresowo otwierane w celu spłukania studzienki. Pomimo tych udoskonaleń, nie ma wątpliwości, że zamkowa toaleta śmierdziała niemiłosiernie. W istocie, wieszanie ubrań w pobliżu latryn nie było niczym niezwykłym, ponieważ ostre opary amoniaku pomagały zabijać roztocza.
Zdjęcie : Trevor Huxham, Flickr, Creative Commons
W niektórych murach wież wbudowano trójkątne pisuary, aby obrońcy nie musieli opuszczać swoich stanowisk na długo. Przykładem jest malowidło ścienne w zamku Orford w hrabstwie Suffolk w Anglii, zbudowanym w drugiej połowie XII wieku n.e. Wydaje się, że architekci nawet tak podstawowe czynności ludzkie uważali za najlepszą możliwą obronę zamku przed wszelkimi niebezpieczeństwami w każdej sytuacji. Co intrygujące, w zamku Castle Rising w hrabstwie Norfolk w Anglii, zbudowanym w połowie XII wieku n.e., znajdują się dwie toalety obok siebie, ale w oddzielnych pomieszczeniach – jedna z toaletą, a druga z pisuarem, co może być dowodem na rozdzielenie płci.
W Polsce wykusze jak najbardziej występowały, są widoczne chociażby na odrestaurowanym zamku Bobolice.
Mówiąc o wykusza trzeba też sięgnąć po inne określenie i obiekt występujący w Polsce pod nazwą Gdanisko (dansker, danzker) był wykusz lub wieża usytuowana na zewnątrz linii murów obronnych i połączona z zamkiem krytym, biegnącym na wysokości pierwszego piętra, gankiem, który miał formę krytego przejścia wspartego na arkadach. Gdanisko występowało w średniowiecznych przede wszystkim krzyżackich zamkach warownych i pełniło funkcję wieży ustępowej (latryny). Zaopatrzone w strzelnice pełniły również funkcje obronne spełniając rolę dodatkowej wieży, wysuniętej przed obwód murów zamkowych, tak aby odległość niwelowała też zapach.
Gdaniska budowano tak, by wszystkie nieczystości ze znajdujących się w nim szaletów spadały do fosy, odprowadzenie ich zapewniała płynąca poniżej woda. Gdaniska były murowane z cegły lub drewniane.
Na podstawie artykułu:
Using the Neccessarium: Toilets in a Medieval Castle
https://pl.wikipedia.org/wiki/Gdanisko
