Hełm

Opis hełmów zacznę od późnego średniowiecza, gdzie uległ różnorakim i daleko idącym przemianom. Jakkolwiek tradycyjnie omawia się zagadnienie hełmu w izolacji, trzeba pamiętać, że w istocie był on ściśle zwią­zany ze zbroją i wszelkie jego kształty oraz funkcje odpowiadały rozwojowi całej zbroi, a równocześnie wynikały z postępów techniki broni zaczepnej, jako próba odpowiedzi na nieustannie zwieszającą się jej efektywność.

Hełm garnczkowy

W XII wieku otwarte hełmy z nosem ewoluował w hełm garnkowy lub hełm. Był to skomplikowany proces, w ramach którego korona hełmu traciła swój spiczasty kształt i stała się płaska, a nos rozszerzał się, obejmując całą twarz, z wyjątkiem małych szczelin wzrokowych i otworów oddechowych. Hełm z końca XII wieku miał zazwyczaj kształt beczki; pojawiły się jednak również bardziej wyrafinowane konstrukcje z uchylnymi wizjerami. Hełm był niezwykle ciężki i cały ciężar spoczywał na szyi; z tego powodu zakładano go dopiero bezpośrednio przed walką. Niektórzy rycerze woleli kolczugę, niewątpliwie z grubą wyściółką i być może żelaznym ukrytym hełmem pod spodem. Jedno z XII-wiecznych przedstawień przedstawia żelazny daszek noszony na kolczym czepcu.

Hełm Wielki (ang. helm albo great helm, fr. heaume, niem. Helm)

Hełm Wielki pojawia się na polu walki około 1330 roku i jest rozwinięciem hełmu garnczkowego. Hełm garnczkowy w wieku XIV zaczął powiększać się do tego stopnia, ze dolna kra­wędź, odpowiednio przykrojona, opierała się już o barki, szczyt zaś dzwonu miał zaokrąglony w kształt kopułki i ozdobiony zazwyczaj klejnotem. Konstruowany nadal z nitowanych płyt, posiadał szpary wzrokowe i oddechowe, niekiedy z przodu i z tylu żelazne pierścienie na rzemienie, przechodzące przez piersi i plecy. Do początków XV w. pojawiał się jeszcze w boju, szczególnie na terenie Niemiec i Włoch, w zasadzie jednak rezerwowano go wyłącznie do turniejów i ceremonii. Hełm wielki the zdał chyba egzaminu bojowego jako zbyt ciężki. Wymagał skomplikowanych zabiegów przy wkładaniu, krepował ruchy, dawał male pole widzenia i utrudniał oddychanie, a w razie upadku z konia, kontuzji lub zra­nienia, nie było mowy o szybkim oswobodzeniu się od tej uciążliwej osłony. Największą jego wadą na pewno było to, że aby rozejrzeć się dookoła trzeba było poruszać się całym tułowiem. Niewątpliwą zaleta była wszakże jego odporność, a także wspaniały i groźny wygląd, tym bardziej imponujący, gdy dzwon przy­strajano klejnotem. Te właśnie jego cechy sprawiły, że długo jeszcze znajdujemy przedstawienia hełmu wielkiego w wizerunkach nagrobnych, zdarzało się, że rycerz, mając czoło przybrane hełmem bojo­wym innego gatunku, hełm wielki trzymał na ramieniu, lub też miał go pod głową zamiast poduszki. Często też oryginalne hełmy wielkie umieszczano przy nagrobkach rycerskich, zwyczaj ten pielęgnowano zwłaszcza w Anglii. Dalszy rozwój hełmu wielkiego szedł zdecydowanie w kierunku przystoso­wania go do walk turniejowych.

Około roku 1400 pojawił się pierwszy prawdziwy hełm tur­niejowy określany w literaturze zachodniej nazwą „Żabiego pyska” (ang. frogmouthed helm). Za pomocą sztab na zawiasach i śrub przytwierdzany był z przodu i z tylu na kirysie. Podobnie jak jego bezpo­średni poprzednik — hełm wielki — zbudowany był z nitowanych płyt, różnił się jednak bardziej prze­myślanym kształtem. Lekko wpuklony, spłaszczony z przodu szczyt hełmu w zestawieniu z zakrzywio­nymi, nieco wklęsłymi płytami frontowymi tworzył szczelinę wzrokową w postaci rozchylonego dzioba, lub, jeśli się kierować sugestią nazwy — rozwartego pyska żabiego, dzięki czemu uzyskiwano dobre pole widzenia przy pochyleniu tułowia w przód podczas prowadzenia kopii do natarcia. W momencie zaś samego uderzenia rycerz wyprostowywał się, tracił widok, lecz równocześnie chronił oczy przed odłamkami kopii przeciwnika. W 2 pol. XV w. „Żabie pyski” osiągnęły pełnię rozwoju. Ich kształty były przemyślane w każdym calu, płyty potężne, otwory wentylacyjne szczodrze rozmieszczone w bez­piecznych polach, niektóre otwory służyły do przewlekania sznurów umacniających pikowany kaptur do hełmu. Spośród zachowanych hełmów turniejowych jeden z najwspanialszych, datowany na rok ok. 1490, znajdujący się w Waffensammlung we Wiedniu, związany jest z Gasparem Fracasso i pochodzi z mediolańskiego warsztatu płatnerskiego rodziny Missagliow

Bascinet

Dwa najbardziej charakterystyczne elementy ochrony głowy w XIV i na początku XV wieku to czepiec kolczy i bascinet (nazywany również „basinet” lub „basnet”). Bascinet był bardzo szeroko stosowany nie tylko w Europie Zachodniej, Anglii ale także na terenie Polski, gdzie jego poprzednikiem była łebka (często nazywano także basinet łebką) i był prawdopodobnie najpopularniejszym rodzajem hełmu, przynajmniej sądząc po ilustracjach z tamtego okresu. Był powszechnie używany zarówno przez rycerstwo, jak i żołnierzy piechoty. Istnieje wiele dobrze zachowanych przykładów w głównych kolekcjach i muzeach w Europie i USA, a także wiele przykładów przedstawionych na podobiznach, rzeźbach i w dziełach sztuki z tamtego okresu. Wiele z tych podobiznach, datowanych na cały XIV wiek, przedstawia razem wielkie hełmy i bascinet. Ukazana postać zwykle nosi bascinet, podczas gdy wielki hełm jest trzymany w dłoni lub umieszczany pod głową. Te wielkie hełmy, regularnie używane podczas wojny w XIII wieku, zostały głównie zdegradowane do użytku turniejowego i reprezentacyjnego w XIV wieku. zwłaszcza po 1350 roku. Chociaż rzadkie przedstawienia wielkich hełmów w czasie wojny można było znaleźć aż do początku XV wieku, ich miejsce jako dominującego elementu rycerskiej ochrony głowy w czasie wojny zostało przejęte przez bascinet w XIV wieku.

Opis:

1. Niemiecki bascinet z zasłoną typu klappenvisier. 2. Bascinet niemiecki z 1370 r. 3. Bascinet niemiecki z 1380 r, mamy już tutaj w pełni wykształconą zasłonę typu psi pysk. 4. Bascinet angielski z 1370 r. Rys. L i F. Funcken.

Bascinet z XIV wieku rozwinął się z ukrytego hełmu noszonego pod wielkim hełmem z XIII wieku. Te hełmy ukryte były również nazywane bascinets lub cervelliere , chociaż cervelliere było czasami używane w literaturze epoki do oznaczania podszewki/wyściółki hełmów. Claude Blair, ekspert w dziedzinie broni i zbroi, mówi nam, że słowo „bascinet” weszło do użycia pod koniec XIII wieku i było stale używane w XIV wieku i XV wieku, po czym jego użycie zanikło.

Ewolucja bascinetu

Początkowo bascinet noszono albo na, albo pod czepcem kolczym, w połączeniu z wyściełaną przeszywaną czapką . Noszony pod czepcem bascinet mógł nadawać nienaturalnie spuchnięty wygląd głów rycerzy i tak jest często przedstawianych w sztuce i na wizerunkach z tamtego okresu.

Około 1330 roku bascinet do bascinetu został przymocowany obojczyk kolczy zakrywającego szyję i ramiona. Małe zszywki zwane vervelles ułatwiały przymocowanie kolczego obojczyka do bascinetu. Vervelles biegły wzdłuż dolnej krawędzi hełmu i bocznych krawędzi wokół twarzy, dzięki czemu kolczuga mogła zakryć szyję, policzki i większą część twarzy, odsłaniając jedynie oczy, nos i usta. Pod koniec XIV wieku, po 1370 roku, vervelles były czasami pokrywane w celu dodania dekoracji, prawdopodobnie tkaniną lub skórą. Po początku XV wieku niektóre bascinet były wyposażone w łuskowy obojczyk wykonany z metalowych płytek, zamiast kolczego obojczyka, który był nadal szeroko popularny. Wspaniały przykład przetrwał w Pałacu Dożów w Wenecji. Bascinet te miały dać początek tzw. „Wielkim Bascinetom” z XV wieku.

Po 1330 roku bascinet zaczął mieć mocowana na specjalnym zawiasie zasłonę. Począwszy od najprostszego, popularnego w Niemczech i północnych Włoszech w latach 1340-1370, charakterystycznego metalowego nosala. Odpowiednio przymocowanego u góry zaczepem lub zawiasem i na dole za pomocą zaczepów do kolczugi.

Najwcześniejsze formy ochrony twarzy, które zakrywały całą twarz, to owalna metalowa zasłona z małymi szczelinami na oczy i otworami oddechowymi. Istnieje słynny zachowany przykład w Sitten w Szwajcarii. Zasłona jest wystarczająco duża, aby zakryć twarz. Jest zawieszony na pojedynczym pionowym zawiasie. Bascinety z takim sposobem zawieszenia są obecnie powszechnie nazywane bascinetami klappvisor. Wyżej opisany hełm znaleziono w spalonym grodzie stożkowym w Siedlątkowie nad Wartą. W spalonej kuźni znajdowały się także fragmenty naręczaków i innych elementów zbroi płytowej.

Zasłona rozwinęła się tak, aby całkowicie zakrywać twarz, a także rozwinęła charakterystyczny wystający stożek nosowy dla ułatwienia oddychania. Ta „ewoluująca” osłona była mocowana albo metodą klappvisor– pojedynczy zawias, albo za pomocą dwóch zawiasów po obu stronach hełmu. Boczne zawiasy miały wyjmowane kołki, które umożliwiały zdejmowanie osłony, gdy nie była potrzebna, chociaż przez krótki okres czasu boczne osłony obrotowe nie były wyjmowane. Osłony bascinet klappvisor miały również łatwo wyjmowany daszek. Obie metody mocowania były współczesne i istnieją przykłady bascinets, które były dopasowywane z jednego stylu mocowania do drugiego, chociaż nie ma solidnych dowodów na to, że ta zmiana została dokonana w czasie używania bojowego bascinetu.

Charakterystyczna spiczasta zasłona sprawiła, że obecni studenci uzbrojenia nazywają ten typ bascinet „pig-face” lub „dog skull” (od „hundsgugel” oznaczającego psi pysk), ale Claude Blair mówi nam, że we współczesnej literaturze były one po prostu nazywane bascinetami z zasłoną. Wysoki stożkowy bascinet wyposażony w stożkową zasłonę psi pysk, był najczęstszą formą bascinetów z zasłoną i był zwykle określany jako „styl międzynarodowy”. Zasłony zyskiwały miały dwie szczeliny na oczy (ocularium, l.mn. ocularia) i kolejną szczelinę lub szczeliny na wysokości ust. Po prawej stronie daszka znajdują się liczne otwory oddechowe, ale (w większości, ale nie we wszystkich przypadkach) nie ma ich wcale lub jest ich niewiele po lewej stronie. Jest to zgodne z ideą, że lanca przeciwnika miała uderzyć w lewą stronę, więc bascinet został zaprojektowany tak, aby zapewnić minimalną liczbę miejsc, w których lanca przeciwnika mogłaby się zahaczyć, a także prawdopodobnie zminimalizować ryzyko wgnieceń lub uszkodzeń wizjera, a w konsekwencji użytkownika. Szczeliny na oczy są zwykle bardzo wąskie (~8 mm), aby zmniejszyć ryzyko przedostania się broni. Warto jednak zauważyć, że niektóre niemieckie wizjery mają szersze szczeliny na oczy. Czasami szczeliny są skrzyżowane z pionowymi prętami, aby jeszcze bardziej zmniejszyć prawdopodobieństwo przebicia przez broń. Oczywiście, ceną zapłaconą była zmniejszona widoczność.

Innym aspektem projektu szczeliny na oczy jest to, że często były one wykonane tak, aby były pochylone ukośnie, co dawało charakterystyczny ponury wygląd. Jednym z argumentów wysuwanych w celu wyjaśnienia tego projektu jest to, że skierowane w dół szczeliny na oczy zapewniały bardzo potrzebną widoczność w dół. Należy wspomnieć, że szczeliny na oczy nie zawsze były pochylone w dół i że stopień pochylenia był różny. W niektórych niemieckich przykładach szczeliny na oczy są praktycznie poziome.

Waga bascinetu waha się pomiędzy 1900 g a 2800 g razem z zasłoną, a z obojczykiem kolczym dochodziła do 5,7 kg. W zależności od miejsca i okresu bascinet wykonywany był z rożnej jakości żelaza a później stali. Na przełomie XIV i XV wieku większość bascinetów poddawano obróbce cieplnej tzw. hartowaniu. Przy stali zwierającej różnej wielkości domieszki węgla. Np.: Jeden z najwcześniejszych znanych z udanego procesu hartowania bascinetów pochodzi z lat 1330-1340 i obecnie znajduje się w mediolańskim Museo Poldi Pezzoli.

Salada

Salada (fr.salade, wł. celata i barbuta) – szersze określenie kilku zróżnicowanych konstrukcyjnie od średniowiecznych hełmów, wywodzących się od łebki. Popularne w XV wiecznej Europie zachodniej^[a], lecz używane również w Polsce. Zasadniczo wyróżnia się 2 typy tego hełmu: włoski i niemiecki, ale regionalne odmiany powstawały również we Francji. W.Kwaśniewicz – 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym

Ewolucja Hełmu typu Salada w 14-15 wieku

1. Salada barbutowa, 1350 r. Do mocowania wkładki wewnętrznej zastosowano nity.

2. Salada piechoty bez przyłbicy, pierwsza połowa XV wieku. Hełm ten, podobnie jak późniejsze wersje, posiadał pasek podbródkowy.

3. Salada z rozcięciami na oczy, hełm kawaleryjski z pierwszej połowy XV wieku.

4. Salada piechoty ze stałym wizjerem, druga połowa XV wieku.

5. Salada z oddzielnym, stałym wizjerem. System francuski, ułatwiający proces kucia. Połowa XV wieku.

6. Salada kawaleryjska z ruchomym wizjerem, 1440. Przycisk sprężynowy (a) mocował wizjer w dół.

7. Salada z ruchomym wizjerem i ruchomą osłoną potylicy w pozycji bojowej.

8. Ten sam hełm w pozycji złożonej.

9. Salada francuska z ruchomym wizjerem, 1450 r

10. Rycerz w zbroi typu przejściowego (od zbroi płytowej do pełnej), 1400. Salada skrócona nazywana jest „francuską”. Salada z długą osłoną potyliczną nazywana jest „niemiecką”.

Salada od końca XV wieku zaczyna się zmieniać. Nakarczek robi się krótszy jest też mniej ruchomych folg. Dzwon hełmu staje się głębszy, przez co zasłona robi się większa, zyskując charakterystyczny kształt, nazywany niekiedy zasłoną miechową. Można to zaobserwować na słynnym obrazie bitwa pod Orszą.

W ten sposób salada staje się hełmem zamkniętym jednak prostszym konstrukcyjnie od armetu. Zasadniczo różnił się od armetu, ponieważ składał się z części przedniej i tylnej, a nie z boków i szczytu, jak klasyczny mediolański armet. Aby zwiększyć ochronę zasłona zaczęła zyskiwać podbródek i tym samym stawała się coraz dłuższa. Następnym etapem było dodanie na tych samych nitach kolejnej mniejszej zasłony na twarz. Aby zwiększyć wygodę oraz dostęp powietrza, zaczęto stosować burgundzką zasłonę miechową lub zasłonę przypominającą charakterystyczny dziób występujący w zasłonie armetu.

Etapy rozwoju hełmu zamkniętego wywodzącego się z salady (zdjęcia z Facebooka):

Armet

Przykładowy hełm typu armed z około 1490 roku, przedstawiony poniżej posłuży nam do zaprezentowania tego rodzaju hełmu. W przypadku tego hełmu możemy domniemać czy używano kolczego obojczyka czy też wykonanego z folg, dlatego w opisie pojawią się obydwa. Termin armet jest powszechnie używany do określenia hełmu z zasłoną o szczególnej konstrukcji, w którym duże stalowe policzki są przymocowane zawiasowo do podstawy czaszy hełmu tuż nad uszami i zamknięte przed brodą na odpowiednią blokadę. Otwór na twarz jest utworzony w przestrzeni między krawędzią czaszy hełmu a krawędziami stalowych policzków, obszar zamknięty i chroniony krótkim, spiczastym umożliwiająca oddychanie zasłoną przymocowanym zawiasowo do osi po obu stronach czaszy hełmu. Prawa strona stalowej zasłony jest z okrągłymi szczelinami i otworami wentylacyjnymi i ma kołek podnoszący. Dwiema innymi cechami wspólnymi dla armetu są spiczaste wzmocnienie członu hełmu przymocowane nitami do przodu czaszy hełmu oraz okrągła płytka (rondel) przymocowana krótkim trzonem do podstawy czaszy z tyłu hełmu, wzmacniający hełm w razie uderzenia z tyły. Oprócz rondelu i trzonu, które są dodatkami, armet jest całkowicie jednorodny, stalowe policzki są mocowane za pomocą paska z tyłu czaszy hełmu. Pod zasłoną znajduje się charakterystyczny wyprofilowany wypust pod brodę. Dolna część hełmu posiada otwory do mocowania obojczyka – może to być folgowy kołnierz przypominającą odwłok raka lub wcześniejszy spotykany obojczyk kolczy, przymocowany nitami do najniższej krawędzi hełmu. Folgowy obojczyk, często stanowił integralna część hełmu armet. Otwór w kształcie dziurki od klucza na górze grzebienia pierwotnie podtrzymywał ozdobny lub heraldyczny grzebień, który kiedyś zwieńczał hełm.

Armet był typowym elementem zbroi chroniącym w pełni opancerzonego rycerza konnego od końca piętnastego wieku, a jego gładka, zwarta, zaokrąglona forma jest typowa dla opływowego wyglądu piętnastowiecznej i szesnastowiecznej włoskiej zbroi w ogóle. Ściśle dopasowana forma armet wymagała od niego wysokiej praktyczności i pomysłowej konstrukcji, ze stalowymi policzkami przymocowanymi zawiasowo do czaszy, którą otwierało się, aby zdjąć hełm. Wrażliwe obszary, które powstały w miejscach, gdzie płyty nachodziły na siebie, szczególnie z przodu brody i wzdłuż krawędzi zasłony (który, nawiasem mówiąc, nie zawsze był zapinany do stalowych policzków hełmu, ale był jedynie przytrzymywany własnym ciężarem), były chronione przez dodanie odpowiednio uformowanej części, która pasował na dolną przednią połowę hełmu. Folgi doczepiane do hełmu mogły chronić również przód szyi, który w przeciwnym razie musiałby być zakryty kołnierzem kolczym noszonym pod hełmem lub mocowanym bezpośrednio do hełmy. Otwory wentylacyjne w zasłonie znajdują się tylko po prawej stronie, dzięki czemu bardziej odsłonięta lewa strona, która zwykle przyjmowała pierwszy ciężar ciosów, nie była osłabiona.

Przez cały okres użytkowania armet przechodził stopniowe zmiany w konstrukcji, a ten konkretny egzemplarz można datować na rozwinięty rodzaj tego hełmu. Powstał około 1490 r. Cechy, które wyróżniają ten armet jako późny przykład, obejmują wyraźny grzebień; duże wzmocnienie brwi z guzkami, które pokrywa ponad połowę czaszki, jego dolne krawędzie wywinięte na zewnątrz, aby zakryć zawiasy policzków, a jego przednia krawędź wywinięta na zewnątrz nad oczy; kształt daszka; i duży odwrócony półkolisty otwór na twarz.

Przebite otwory wentylacyjne po prawej stronie zasłony są nietypowe dla włoskich armetów, ale znajdują się na armetach mających flamandzkie pochodzenie i w rodzaju armetów znalezionych w angielskich kościołach, takich jak te w Beverley Minster w Yorkshire, w Isleham w Cambridgeshire i Hawstead w Suffolk. Pomijając zasłony, wykonane są tak podobne do swoich włoskich odpowiedników, że nie sposób ustalić, czy wykonano je we Włoszech z myślą o eksporcie na północ, czy też wytwarzano je lokalnie w Anglii lub Flandrii, wiernie kopiując modele włoskie.

Hełm typu sabaudzkiego

Termin „hełm sabaudzki” jest dziś używany w odniesieniu do elitarnych oddziałów kawalerii utworzonych przez Karola Emanuela I, księcia Sabaudii (1580-1630). Takie hełmy były projektowane głównie w celu wytrzymania strzałów z broni palnej tamtych czasów, chociaż ich drugorzędną funkcją było zastraszanie i przerażanie. Projekt hełmu sugeruje ludzką twarz lub czaszkę. W Niemczech były znane jako todenkopf lub hełmy „głowy trupa”. Hełm pierwotnie był kojarzony z pancerzem kirasjera w zbroi tzw. trzy czwarte. Podobna zbroi jest powyżej. Zdj. Facebook

Kapalin

Ten rodzaj hełmu jest najbardzie pospolitym, jeżeli chodzi o wystepowanie w Średniowieczu. Ma tez różne wzory wystpujące obok siebie oraz powstałe w wyniku ewolucji w technice wytwarzania. Skupie siuę tutaj na kapalinach wystepujących strikcie na terenie Europu. Kapalin w type takim jak jest najbardziej popularny pojawia się w XIII wieku. Poczatkowo wykonany ze stalowych elementów mocowanych do specjalnego „orzebrowania” za pomocą nitów, stopniowo zostaje wytwarzany z jednego kawałka stali. Forma tej osłony, nawiązująca kształtem do kapelusza, ewoluowała. Dzwon ulegał pogłębieniu, poszerzano rondo, przy czym niekiedy mocno je opuszczano i zaopatrywano w szczelinę wzrokową. Te stosunkowo tanie i proste w produkcji hełmy stosowane były zarówno w piechocie, jak i jeździe, także przez ludzi należących do stanu rycerskiego. Kapaliny znane są ze źródeł ikonograficznych, ich wizerunki utrwalono m.in. na płytach nagrobnych, jak i pisanych. W przypadku tych ostatnich wymienia się je często pod nazwą kłobuczków. Materiał archeologiczny z terenów dzisiejszej Polski jest stosunkowo skromny, dwa egzemplarze (z Plemiąt i Leśnej) pochodzą z obszaru dawnego państwa krzyżackiego. Warto dodać, iż zachowane krzyżackie inwentarze wskazują na wyjątkową mnogość kapalinów w zamkowych arsenałach. (Muzeum Wojska Polskiego)

Kapalin występuje do początków XVII wieku i jest wykorzystywany przez polską husarię, zastępowany stopniowo przez szyszak husarski. Z kapalinu wyewoluował na początku XVI wieku m. in. morion.

Kapaliny różne odmiany (w tym hełm łuskowy) wystepujące w latach od 1350 do 1440:

1 kapalin z ok. 1350 r, 2 kapalin z ok. 1420 r. 3 hełm łuskowy z ok. 1380 r.(łuski są mocowane najczęściej na skórze za pomocą nitów), 4 kapalin z ok. 1420 r., 5 kapalin z ok. 1420 r., 6 kapalin z ok. 1430 r., 7 kapalin z ok. 1430-40., 8 kapalin z ok. 1420 r., 9 kapalin z 1375 r., 10 kapalin z ok 1380 r.( z nosalem), 11 kapalin z ok. 1380 r.(z nosalem z głębszym stalowym kołnierzem). Mal. E. Wagner.

Morion

Hełm morion odegrał znaczącą rolę na europejskich polach bitew XVI i XVII wieku i do dziś pozostaje symbolem wyposażenia wojskowego tamtych czasów. Używany głownie przez piknierów, muszkieterów, rzadziej przez dragonów i rajtarów. Powstał w połowie XVI wieku jako dalszy rozwój wcześniejszych hełmów – rysunek powyżej.

Charakterystyczny kształt grzebienia z zakrzywionymi krawędziami, osłaniającami przede wszystkim od cioisów pik lub uderzeń rapiera. Często posiadał mocowane na pasku metalowe poliki. Lekki z miękkim wypełnieniem

Morion to otwarty hełm wykonany głównie z pojedynczej stalowej płyty. Jego najbardziej charakterystyczne cechy to:

• Wysoka, grzebieniowata korona biegnąca od przodu do tyłu
• Szerokie ronda po bokach, wygięte ku górze i zakończone kolcami
• Relatywnie lekka konstrukcja zapewniająca dobrą widoczność i mobilność
• Często zdobione grawerowanymi wzorami lub złoconymi elementami

Ten wyjątkowy kształt nie tylko zapewniał ochronę, ale także służył jako znak rozpoznawczy niektórych jednostek wojskowych.

Szeroko rozpowszechniony w Europie, szczególnie w Hiszpanii. Rozpowszechnił się także w związku z podbojem konkwistadorów po całej Ameryce i nie tylko. U nas głownie kojarzony z „potopem” szwedzki 1655 -1660 i wojskami cudzoziemskiego autoramentu.

Szyszak, hełm typu „pappenheimer”, „zishägge”

Historię hełmu typu „pappenheimer” należy zacząć od biografii osoby od której nazwę wzieł ten rodzaj hełmu. Historia zaczyna się 29 maja 1594 r., kiedy urodził się Gottfried Heinrich Graf zu Pappenheim, marszałek polny Świętego Cesarstwa Rzymskiego, wódz z czasów wojny trzydziestoletniej. Otrzymał starannie wykształcenie, za młodu odwiedził niema całą Europę, poznając przy tym obce języki. Podczas pobytu w Rzeczpospolitej Obojga Narodów miał poznawać metody walki naszej jazdy w tym husarii. Po wybuchu wojny wielkiej wojny zrezygnował z kariery prawniczej i dyplomatycznej, wybierając zawód żołnierza.

Wykazał się wielką odwagą podczas bitwy pod Białą Górą (1618). W 1623 r. został pułkownikiem regimentu kirasjerów, nazwanych później „papenheimowcami” (Pappenheimer). W 1626 r. brutalnie i błyskawicznie zdławił powstanie w Górnej Austrii. W 1628 otrzymał tytuł hrabiego cesarstwa (Reichsgraf).

Walczył pod komendą hr. von Tilly, między innymi brał udział w oblężeniu, szturmie i rzezi Magdeburga (1631). Dowodził jazdą w bitwie pod Breitenfeld (1631), gdzie jego szarże skutecznie były odpierane przez Szwedów. W przegranej bitwie Pappenheim umiejętnie chronił tyły wycofujących się wojsk przed atakami nieprzyjaciela.

Mianowany feldmarszałkiem w służbie cesarskiej, walczył u boku Wallensteina.

Później otrzymał swój wydzielony korpus, z którym pojawił się w trakcie decydującej bitwy pod Lützen 16.11.1632 r.

W tej wielkiej bitwie kierował brawurową szarżą jazdy, które uratowało od klęski cesarską armię Wallensteina, ale okupione zostało śmiercią Pappenheima, który otrzymał śmiertelną ranę mniej więcej wówczas, gdy zginął król Szwecji Gustaw Adolf.

Od jego nazwiska nazwano hełm i rapier stosowane przez ciężką kawalerię na zachodzie Europy.

Hełm „pappenheimer” składal się z owalnego dzwony do którego przymocowane były stalowe osłony policzków i żuchwy oraz charakterystyczny folgowy nakarczek zwany „ogonem raka”. charakterystyczny „daszek” posiadał wysuwany nosal lub rzadzej kratownicę.

Największy rozkwit i najwiekszą popularność „pappenheimer” osiągnął w okresie wojny trzydziestoletniej 1619 -1648, „Potopu” szwedzkiego 1655-1660. Z powodzeniem był używany przez niemal cały XVII wiek.

Bibligrafia:

Od średniowiecza do baroku – profil na facebook

Szturmak (także: burgoneta, hełm burgundzki, szturmowy; niem. sturmhaube, wł. casquetto)

Powstały na przełomie XV i XVI wieku najczęściej o konstrukcji otwartej (niekiedy także półotwartej lub zamkniętej), wywodzący się konstrukcyjnie ze średniowiecznej łebki. Charakteryzował się półokrągłym dzwonem z grzebieniem, ruchomymi lub stałymi policzkami, folgowym bądź jednorodnym nakarczkiem oraz daszkiem osłaniającym oczy, przez który niekiedy przechodził nosal.

Części policzkowe hełmu są zazwyczaj przymocowane do skorupy hełmu za pomocą nitów, w sposób umożliwiający ich ruchomość . W wielu wersjach skorupa hełmu nie jest wykonana z jednego kawałka, lecz składa się z kilku części, połączonych ze sobą nitami. Kominiarki, które nie posiadają zasłony, nazywane są „szturmakami otwartymi”, natomiast te z zamykaną zasłoną nazywane są „ szturmakami zamkniętymi ”. Większość wersji z zasłoną posiadała możliwość jego wypięcia , który można było zdjąć, gdy nie był używany.

Używany był w piechocie (landsknechci, pikinierzy), jeździe (arkebuzerzy, rajtarzy, kirasjerzy i czasem dragoni) oraz w służbie morskiej do połowy XVII w. W Polsce takich hełmów używała m.in. husaria w połowie XVI w. ochronę i widoczność zarówno podczas jazdy konnej, jak i pieszej. zdj i tekst wikipedia

Hełmy późniejsze

Hełm saperski z początku XIX wieku.

Przeglądając strony internetowe Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie trafiłem na taka ciekawostkę, link pod tekstem, polecam stronę i muzeum, bardzo fajnie opisane eksponaty:

„Jednym z najważniejszych zadań saperów od początku ich istnienia było wznoszenie różnego rodzaju umocnień. Była to ciężka praca, szczególnie niebezpieczna podczas oblężeń twierdz, gdy pod ogniem przeciwnika kopali rowy, sypali baterie i wały. Często wykorzystywano ich podczas szturmów do torowania drogi piechocie: potężnymi toporami wyrąbywali palisady i bramy, zasypywali fosy, ustawiali drabiny i rozbierali barykady. Aby ograniczyć straty oddziały saperskie otrzymywały żelazne pancerze i hełmy na kształt zbroi. Pancerze mimo, że ciężkie i solidne, nie mogły krępować ruchów, osłaniając jedynie tułów żołnierza. Hełmy posiadały z reguły wydatne daszki z przodu i z tyłu a czasem również „nauszniki” chroniące boki głowy przed odłamkami i ostrzałem.
Przykładem takiego hełmu jest opisywany zabytek, używany w Wojsku Polskim Królestwa Kongresowego i okresie Powstania Listopadowego. Składa się on z dzwonu wykutego z jednego kawałka blachy żelaznej, wzmocnionego żelaznym otokiem z przymocowanym daszkiem i nakarczkiem. Policzki posiadają u dołu szczeliny, przez które można było przewlec sznur lub pasek do zamocowania na głowie.”
Waga całkowita: 4,78 kg. (Podobną wagę miał hełm rycerski)

Źródło: https://muzeumwp.pl/time-period/xix-wiek/page/3/